De rampen en de angsten

De rampen en de angsten (+Audio)

We hebben kleine tegenvallers en en grotere rampen die op ons afkomen. En dat baart ons regelmatig zorgen en we zijn ook regelmatig bang. Wat nu? Intelligentie verwerven ten aanzien van de emotie ‘angst’ is dan ook geen overbodig luxe. Angst gaat over iets dat in onze perceptie staat te gebeuren. Ook als dat niet het geval is. Als we emotioneel intelligent met angst om kunnen gaan, kunnen we mogelijk ook wijzere beslissingen nemen. Wat is daarvoor nodig?

Emoties hebben een functie

Angst is één van de basisemoties. Alle basisemoties hebben een belangrijke functie. Het is van belang die functies te kennen, te verstaan en te benutten. Emotionele intelligentie in relatie tot angst is verbonden met waardes als moed en betrokkenheid. Hoe zit dat in elkaar? (Zie ook ‘Dokter ik ben bang.’)

Het vege lijf redden

Emoties zijn continu in ons systeem werkzaam zoals bij alle primaten. Angst staat daarbij op het laagste niveau ten dienste van onze fysieke veiligheid. Als je een straat oversteekt  en er komt een auto aan terwijl je al een voet van de stoeprand hebt, doet angst zijn werk. Je doet waarschijnlijk een stap terug en gaat weg van het gevaar. Als het gevaar geweken is wend je je weer naar de situatie toe en steekt alsnog over. Zo functioneert angst als er feitelijk gevaar dreigt.

Als er echt gevaar is ben je niet bang

Het rare is echter dat mensen bij acute fysieke bedreiging helemaal niet bang zijn. Ga maar even na of je ooit een situatie hebt meegemaakt waarin het totaal verkeerd had kunnen aflopen. Een bijna-ongeluk, een botsing, een diepe val enzovoort, waarbij je in dat moment het leven had kunnen laten. Ga in je herinnering eens naar het meest kritische moment. Waarschijnlijk zal je ontdekken dat daar geen angst was. Daar ben je alleen bezig met overleven. Er is geen tijd om bang te zijn. De hersenen gaan heel snel draaien om een oplossing te bedenken. Daardoor gaat de wereld ineens in verhouding steeds langzamer: alsof alles in slow motion verkeert. Je kunt soms heel scherp waarnemen en uiterst adequaat handelen.

Angsthazen, vechtjassen en doodliggers

De reacties van de soorten op gevaar zijn in te delen in drie categorieën. Zo reageren herten met angst en slaan op de vlucht. Beren reageren eerder met woede en vallen aan. Prooidieren die vanuit hun evolutionaire leercurve ‘weten’ dat de roofdieren die op hen jagen alleen voedsel eten dat ze zelf gedood hebben, gaan doodliggen. Dat doet de muis bijvoorbeeld bij de kat. Maar als een muis, die ook een ‘vluchter’ is, door een olifant in de hoek gedreven wordt, gaat hij uiteindelijk tot de aanval over. Wat doen wij?

Mensen zijn vluchters

Wij behoren tot de ‘vluchters’ en zetten het in principe op een lopen. Maar dat is een reactie die vooral hoort bij situaties van acuut gevaar waarbij je werkelijk fysiek bedreigd wordt. Dat is meestal niet zo. Hoe komt het dan dat we reageren alsof dat wel het geval is?

De mens wordt bang door wat hij denkt

Als je goed kijkt naar wat er gebeurt, zie je dat we bij angst reageren op iets wat in de toekomst mis zou kunnen gaan. Wij mensen hebben een voorstellingsvermogen, waarmee we ons leven in tijd, ruimte en context plaatsen. We anticiperen doorlopend op wat er straks kan gebeuren. Wij leven daarom niet primair in de fysieke feitelijkheid, maar in onze ideeën over de situatie. En daar reageren we op. Zo is angst een reactie op de gedachte dat er straks iets verkeerd gaat. Net zoals we ook blij worden als we denken dat er straks iets geweldigs gaat gebeuren.

Fantasieangst

Dat wij reageren op een gedachte, betekent echter ook dat we kunnen reageren op iets wat we in ons hoofd halen, terwijl het niet aan de hand is. Wij kunnen, rustig thuis op de bank zittende, denken dat we straks overreden zullen worden als we boodschappen gaan doen. Dat perspectief genereert angst waarop je kunt reageren door op de bank te blijven zitten. Dit klinkt wellicht overdreven. Maar hoe vaak overkomt jou dit niet in een bepaalde mate. En wordt deze angst niet vaak toegevoegd aan de angst over iets waar je al bang voor bent? Zo wordt het een enorm drama met wellicht overdreven veiligheidsmaatregelen. (Meer over Angst en de maatregelen> )

Onderdrukte onbewuste angstperspectieven

Je herkent wellicht dat je op de vreemdste momenten ineens een vlaag van angst kunt hebben. Dat komt omdat je ook verborgen rampzalige perspectieven bij je draagt. Je draagt bijvoorbeeld het perspectief bij je, dat we het niet gaan redden op aarde, als we de mens centraal blijven stellen. We stoppen het exploiteren van de aarde nauwelijks. De natuur wordt ondermijnd. Ons lichaam als onderdeel van die natuur wordt wellicht ziek. De aarde warmt op. De mens kan in delen van de wereld niet meer overleven. Vluchtelingen zullen blijven komen. We kunnen ze niet tegenhouden, maar we kunnen het ook niet aan. Om de moed erin te houden kun je de ernst ervan ontkennen en wegdrukken. Zeker als het allemaal nog ver weg lijkt totdat ….. .

Getriggerd

Maar ineens kan het allemaal heel dichtbij komen als een of ander virus onszelf of de vogels treft, of als we blijken ziek te kunnen worden als we bij Tata-Steel wonen. Ook dat kun je in eerste instantie nog relativeren en wegzetten. Maar na enige tijd zie je wellicht dat het iets meer inhoudt. Tevens kun je je realiseren dat dit onderdeel is van alle bovengenoemde problemen. En daarmee ploppen ineens alle rampen, die je keurig op afstand had gehouden omhoog. Relativeren of ontkennen lukt niet meer en we worden bang.

Emotionele intelligentie

Dieren kunnen hun emoties volgen omdat hun doen en laten één op één past bij de biotoop in samenhang waarmee ze ontstaan zijn. Zo hebben wij een repertoire dat past bij de steppen waar we vandaan komen. Maar inmiddels leven we in een totaal andere wereld. Als wij onze emoties volgen kan dat rampzalig uitpakken. Onderdrukken is van daaruit bekeken geen slecht idee. Dan houden we mentale controle. Maar als we onze emoties meer vrijheid willen geven, kunnen we zomaar bang zijn. Hoe kun je dan emotioneel intelligent reageren als angst je te pakken heeft? (Zie ook ‘De mens is niet automatisch biotoop-adequaat‘.)

Tegengif 1. Breng de toekomst naar het heden door een realiteitscheck

Om angst in beheer te krijgen is er een tegengif nodig. Het eerste tegengif is de realiteitstoets. Bij angst is het zaak te checken of er werkelijk iets aan de hand is. Is er niets aan de hand, dan gaat de angst weg. Blijkt er wel iets aan de hand, dan houdt de angst aan.  Toch verandert er dan iets. Als er iets aan de hand blijkt te zijn, heb je het probleem onderkend. Het ligt in die zin niet meer alleen in de toekomst, maar je hebt het probleem naar het heden gehaald. Dan kun je gaan kijken wat er nodig is. Daarmee boor je de moed aan om je weer naar de situatie toe te wenden en neemt de angst af. En wellicht wordt je uitgenodigd ergens extra zorg en aandacht aan te besteden.

Tegengif 2. Breng je ‘mind’ tot rust

Bang worden is een reactie van je emotionele repertoire op een gedachte. Dat gebeurt volledig automatisch. Er bestaat echter een verschil tussen het moment dat de reactie zich aandient en het moment dat de reactie werkelijk gaat plaatsvinden. Dit verschil wordt in de neuropsychologie de ‘reflectorische periode’ genoemd. Met meditatie kun je die periode oprekken. Als dat gebeurt heb je een moment dat er nog geen angstreactie plaatsvindt, waarin je kunt kijken wat er nu eigenlijk aan de hand is.

Tegengif 3. Breng de toekomst naar het heden en omarm de pijn

Maar wat moeten we dan met al die crises en potentiële rampen? Ook daarvoor geldt dat je ze naar het heden kunt halen. (Tegengif 1.) Maar je kunt nog verder gaan. Misschien gaat het wel om een systeemcrisis waarin er een einde komt aan de wereld zoals we die nu kennen? Je weet niet zeker of jij het dan gaat redden. Zo haal je de ramp naar het heden. Je bent dan uit de ‘fiksmodus’ en uit het drama. Daar is niets beslecht. Je kunt de situatie in ‘hart en geest’ van dit moment plaatsen. Je ontkent niets, maar weet ook niets zeker. Als deze beoefening zijn werking krijgt, is er geen angst, maar een staat van zijn van zachtheid en compassie.

Tegengif 4. Maak ‘angst’, ‘vrees’ en ‘pijn’ tot adjudant van liefde

Er is nog iets meer mogelijk. Als je goed kijkt verkeren we in het heden, op het snijvlak van verleden en toekomst. Dat snijvlak is het ‘eeuwige heden’ in zijn volle potentialiteit over wat zich kan ontvouwen. Als je bang wordt, weet je dat je per se wil dat het goed komt. Als je pijn hebt weet je dat je lijkt te weten dat het op een bepaald moment verkeerd afgelopen is. En dat kan je ondersteunen weer op het snijvlak van verleden en toekomst terecht te komen. En zo beschouwd zijn angst en pijn enerzijds en liefde niet van gelijke orde. Liefde als een kracht richting ontvouwing en bloei, kan op de voorgrond zijn, ook als angst en pijn zich aandienen. En als je in angst of pijn terechtkomt, kan het je terugbrengen je liefde als kracht van ontvouwing en bloei.

Tegengif 5. Kom alles onder ogen en leef in visie

En zo kun je leven voorbij je gehechtheid aan ‘het gaat goed’ of ‘het gaat niet goed’. Daarvoor in de plaats kun je leven in het perspectief wat voor jou het goede, het ware en het schone vertegenwoordigt en waar je hart op betrokken is. Daarbij hoef je geen ‘gekke Henkie’ te worden. Je kunt nog steeds de functie van angst en vrees honoreren waar dat nuttig is. Je leeft dan echter wel op het snijvlak van hoe het leven in zijn ups en downs verloopt en hoe jij je dat het het liefste voor je ziet. Geen drama, geen ontkenning en geen blind positivisme. Waar je bereid bent alles onder ogen te komen, precies zoals het is, is je geest krachtig en helder. Je hebt een warm hart en een heldere blik op de potentialiteit van ontvouwing, in weerwil van wat er allemaal ‘mis gaat’.

Tegengif 6. Doe iets

Dan nog even eenvoudige mogelijkheid. Als je het idee hebt dat het de verkeerde kant op gaat, blijf je extra bang als je niets doet. Je weet dan namelijk zeker dat je in een mislukte toekomst leeft. Maar je kunt ook een bijdrage leveren door iets te doen. En hoewel je niet zeker kunt weten of dat iets uitmaakt, leef je dan in de mogelijkheid dat hetgeen je doet een bijdrage is. Alleen al door er zo in te staan, ga je van angst naar betrokkenheid en liefde voor de dingen die in je hart leven en hoe ze in je hart leven. En als er liefde is, is angst op de achtergrond.

De wijsheid die in de emotie zit

Een emotie in beheer hebben, betekent nog niet dat je weet wat de emotie betekent in een specifieke context. Maar als je hem in beheer hebt kun je je wel veel beter afvragen wat wijs, passend en adequaat zou kunnen zijn.

Update januari 2026